Otomatik Şanzıman Elektronik Kontrol Ünitesi (ECU) – Otomatik
Şanzımanın Yönetilmesi
Otomatik Vites kutusu kontrol ünitesi, otomatik şanzımanın
yönetilmesinden sorumludur. Şanzıman ECU, sahip olduğu yazılıma bağlı olarak,
sensörlerden gelen sinyalleri alır ve değerlendirir, buna göre şanzımandaki
aktörleri (aktivatörleri) kumanda eder, böylece şanzımanın vites değişimlerini
ve çalışma durumlarını yönetir. Şanzıman kontrol ünitesi (ecu), şanzımanı
yönetirken diğer kontrol üniteleriyle haberleşir, CAN hattıyla onlardan
verileri alır ve onlara veri gönderir.
Araçtaki tüm ECU’ler CAN hattı üzerinden anlık
haberleşmektedirler.
Örneğin motor kontrol ünitesinden (motor ecu) motor devir
bilgisi, gaz pedalına basılma miktarı, motor yükü, sürüş hızı gibi bilgileri
CAN BUS üzerinden alır.
Aracın hangi viteste olduğu, vites kolu konumu gibi
bilgileri motor kontrol ünitesine gönderir.
Yine sürüş modu ve seçili vites bilgisini, gösterge paneli kontrol
ünitesine gönderir, bu bilgiler sürücüye gösterilir.
Örneğin geri (R) vitese takıldığında; gövde kumanda kontrol
ünitesine bilgi gider ve geri vites lambaları yakılır, gösterge paneli kontrol
ünitesine bilgi gider ve ekranda R işareti yakılır, motor kontrol ünitesine
gider ve motora marş izni verilmez. Motor sadece vites kolu P (park)
konumundayken marş yapılmasına izin verir.
Otomatik şanzıman kontrol ünitesi, diğer kontrol
ünitelerinden bilgilerle birlikte, kendisine bağlı sensörlerden gelen
sinyalleri alarak, bu bilgileri vites seçimi kararından değerlendirmek üzere
kullanır.
Şanzıman kontrol ünitesinin kendisine bağlı sensörlerden
bazıları şunlardır: şanzıman yağı sıcaklığı, şanzıman giriş – çıkış devir
sayısı, sürücünün vites seçimi gibi.
Otomatik şanzıman kontrol ünitesinin temel görevi, vites
değişimini gerçekleştirmek, bunun içinde de vites değişimi zamanına karar
vermektir. Vites değişimi kararını, ECU yazılımında yüklü haritalara göre
verir, bunlar vites değişiminde temel alınan karakteristik eğrilerden oluşur.
Sürüş hızı – gaz pedalı konumu karakteristikleri, vites seçimini belirler, buna
göre vites küçültme veya vites büyütme kararı verilir.
Otomatik şanzıman kontrol ünitesi şanzımanı yönetmek için,
kendisine bağlı aktörleri (aktivatörleri) kullanır. Bunlar, elektrohidrolikünitede bulunan elektrovalflerdir (manyetik valfler), elektrovalfleri kumanda
ederek, hidrolik sistemdeki elemanların çalışmasını kontrol eder, bunun
sonucunda vites değişimleri gerçekleşir.
Otomatik Şanzıman Vites Değişimine Nasıl Karar Verir?
Şanzıman ecu, vites yükseltmek veya düşürmek için gaz pedalı
konumu ve seyir hızı bilgilerini temel alan haritayı kullanır.
Vites yükseltme eğrisi kırmızı.
Vites düşürme eğrisi mavi gösterilmiştir.
Gereksiz yere vites düşürüp yükseltmeyi önleme için, vites
düşürmek eğrisi, daha düşük hızlarda, yükseltme eğrisi daha yüksek hızlarda
gerçekleşir.
Sport sürüşte, grafik eğrileri daha yüksek hızlardan geçer.
Kickdown: vites küçültme noktasıdır.
Gaz vermeden sürüş ve yokuş inişlerinde en uygun motor freni
için ECU uygun vitese geçişi sağlar.
Gaz vermeden seyir sırasında; tekerlekler, motoru döndürür.
Yük durumunda; motor, tekerlekleri döndürür.
Otomatik Şanzımanın Çalışması
Otomatik şanzıman kontrol ünitesi 3 temel aşamada çalışır.
Verilerin Girişi, Verilerin işlenmesi (karar), Kumanda
Çıkışları
Otomatik şanzıman kontrol ünitesine, bilgilerin bazıları
direkt kendi sensörlerinden gelirken, diğerleri CAN BUS hattından diğer kontrol
ünitelerinden gelir (mesela: motor ecu, ABS ecu gibi).
Verilerin Girişi
Otomatik şanzıman kontrol ünitesine gelen bazı sensör
verileri:
*Şanzımandaki devir sayıları (giriş devri, çıkış devri, bazı
dişlilere ait devir sayıları)
*Otomatik şanzıman yağı (ATF) sıcaklığı
*Vites kolu sürüş seçimleri (P, R, N, D)
*Gaz pedalı konumu ve pedala basılma hızı
*Motor yükü
*Tekerlek devir sayıları
*Boylamasına ve enlemesine ivme
*Fren pedalına basılma durumu (fren pedalı müşüründen)
Verilerin İşlenmesi (Karar)
*Hangi vitesin en uygun olacağına karar verilir.
*Vites değişimi hesaplamaları yapılır.
*Verilerin (sinyallerin) denetimleri yapılarak, arıza
bakımından kendi kendine teşhis işlemi yapılır.
Kumanda Çıkışları
*Sensörlerden gelen sinyal bilgileri ile aktörlere(elektrovalflere) giden sinyaller sürekli denetlenir. Kumanda ve ayar elektrovalfleri çalıştırılır.
*Sürücü gösterge panelinde (kadranda) vites seçimiyle ilgili
bilgilendirmeler gösterilir.
OTOMATİK ŞANZIMAN KONTROL ÜNİTESİNİN ELEKTROVALFLERİ (MANYETİK VALFLERİ) KUMANDA ETMESİ
Otomatik şanzıman hidrolik ünitesinde bulunan elektrovalfler (manyetik valfler) daha önceki konuda anlatılmıştı. Şimdi tekrar otomatik şanzıman kontrol ünitesinin, elektrovalfleri nasıl kontrol ettiğine, onları nasıl çalıştırdığına tekrar burada da bakalım. Bkz: Otomatik Şanzıman Beyni – Elektrohidrolik Ünite-Elektrovalfler (Manyetik Valfler)
Otomatik Şanzıman Kontrol Ünitesi Nerededir?
Otomatik şanzıman kontrol ünitesi; şanzımanda (elektrohidrolik ünitenin içinde bulunabilir.
Bazı araçlardaysa şanzıman dışında ayrı bir parça olarak bulunabilir (motor
bölmesinde, yolcu koltuğu alt kısmında, sürücü koltuğunun altında).
Şanzıman ECU’sünün şanzımanın içinde olması daha
avantajlıdır. Bu avantajlar şöyledir: sensör ve elektrovalf tesisatı daha kısa
olur (kablo maliyeti azdır, parazit azdır), elektronik devre daha iyi
soğutulur, kısa devreye karşı atf yağı mukavimdir, şanzımanın dışında ECU yer
kaplamaz.
Otomatik Şanzımanda Bulunan Sensörler
Otomatik şanzımanın çalışmasının yönetilebilmesi için,
şanzıman ecu’ye bağlı sensörlerden gelen sinyaller kullanılır.
Otomatik Şanzımandaki Sensörler:
*Şanzımandaki devir sayıları (giriş devri, çıkış devri, bazı
dişlilere ait devir sayıları)
*Otomatik şanzıman yağı (ATF) sıcaklığı
*Vites kolu sürüş seçimleri (P, R, N, D)
Otomatik Şanzıman Devir Sayısı Sensörleri
Otomatik şanzımanda, çeşitli dişli ve parçaların devir
sayılarını ölçmek için devir sensörleri kullanılır. Sensör çeşitleri şanzıman tasarımına göre
değişiklik gösterir. ECU, devir sayılarından hesaplamalar yaparak bilgiler elde
eder ve buna göre şanzımanı yönetir.
Örneğin:
Motor devir sayısı / türbin devir sayısı= Konvertördeki
kayma miktarı
Türbin devir sayısı / çıkış devri sayısı = şanzıman
tahvil oranı (dişli oranı)
Şeklinde hesaplamalar yapılır. Her vites kademesinin tavhil (dişli) oranı
zaten belli olduğundan, o an hangi
viteste olduğu hesaplanabilir, bilgiye göre ecu kontrol yapabilir.
Devir sensörü çeşitlerinden bazıları:
Türbin devir sayısı sensörü
Planet taşıyıcı veya güneş dişli devir sayısı sensörü
Çıkış devri devir sayısı sensörü
Devir Sayısı Sensör Tipleri:
Manyetik (Endüktif) Tip Devir Sensörü: Voltaj
beslemesi yoktur, yapısında doğal mıknatıs bulunur ve manyetik alan değişimiyle
oluşan analog voltaj sinyali ECU’ye iletilir.
Hall Effekt (Hall Etkili) Tip Devir Sensörü: Bu
tip sensörde besleme voltajı vardır, yapısındaki yarı iletken plaka ile voltaj
(dijital-kare dalga) sinyalleri ECU’ye gönderilir.
Sensörün önünde mıktnatıs kutuplarına sahip sinyal çarkı döner. Modern
şanzımanlarda bu tip sensör kullanılır. Devamı: Otomatik şanzıman giriş devri sensörü
Otomatik Şanzıman Yağı (ATF) Sıcaklık Sensörü
Otomatik Şanzıman Vites Konumu Sensörü
Bkz: Tüm Sensörler
Otomatik Şanzıman Vites Kolu Ünitesi
İlgili devam konusu: Otomatik Şanzıman Beyni – Elektrohidrolik Ünite-Elektrovalfler (Manyetik Valfler)
Ana üst konu: Otomatik Şanzıman