Motora temiz
havanın girişini sağlayan emme supapları ve egzoz gazlarının çıkmasını sağlayan
egzoz supapların motorun sağlıklı çalışmasında çok önemli rol oynarlar. Yüksek
sıcaklıklarda çok hızlı çalışmak durumunda olan supaplarda zamanla arızalar meydana
gelir.
Başlıca supap
arızaları:
*Supap boşluk ayarının bozulması
*Supaplarda
karbon birikintisi oluşması
*Supap
sıkışması
*Supap
yanması – supap erimesi
*Supap
kırılması
*Supap aşınması
Aşağıda detayları açıklanan supap arızalarının genel belirtileri:
*Motorda çekiş-performans düşüklüğü
*Vuruntulu çalışma – tekleme
*Yakıt tüketiminin artması
SUPAPLARDA KARBON BİRİKİNTİSİ
OLUŞMASI
Motorda
yakıtın yanması sonucu zamanla siyah renkli karbon malzeme ortaya çıkar. Karbon
birikintisi supap tablasında, supap yuvasında, supap sapında, supap kılavuzunda
(gayd) meydana gelebilir. Egzoz
supaplarında, emme supaplarına göre daha fazla karbon birikintisi meydana
gelir. Karbon birikintisini temizlemek için çeşitli yakıt katkıları veya karbon
temizleme işlemi yapılmaktadır.
Karbon Birikintisinin Sebepleri:
*Motorun aşırı
zengin karışımla çalışması,
*Ateşleme
sistemi arızası (ateşleme yapmama veya yetersiz-zamansız ateşleme)
*Enjeksiyon
sistemi arızası (aşırı yakıt püskürtmesi veya damlatma yapması)
*Yakıt
içerisindeki katkılar,
*Motorun
soğuk çalışması, uzun süre düşük devirde çalışması
*Supap kılavuzundan
yanma odasına sızan motor yağı,
*Motorda yanmanın
kötü gerçekleşmesi,
*Karter
havalandırma sistemi arızası
*Yanlış veya
kirli motor yağı
*Yanlış yakıt
kullanımı
*Motora çok
tozlu ve kirli havanın girmesi
Supap Karbon Birikintisinin Sebep
Olduğu Motor Arızaları
*Supap
tablasında (başında), yanma odasında ve piston kafasında oluşan karbon birikintileri,
motor çalışıyorken aşırı derece ısınır ve kor hale gelirler. Motorda yanma buji
kıvılcımıyla başlaması gerekirken, bu kor halde karbon birikintileri zamanından
önce yanmayı başlatır, böylece erken ateşleme ve vuruntu çalışma oluşur.
*Karbon birikintileri,
supap başı ile supap yuvasını kaplar, böylece supap kapandığında tam olarak
yerine oturamaz ve sızdırmazlık sağlayamaz. Bu durumda motor kompresyon
kaçıracaktır. Supap başı ve yuvasında oluşan karbon tabaka, bu kısımların aşırı
ısınmasına da sebep olur ve supap erimesi denen arıza meydana gelir.
*Supap sapı
ve kılavuzunda oluşan karbon birikintisi tabakası, supapların rahat hareket
etmesini önler ve supapların sıkışmasına sebep olurlar.
*Yanma
odasına oluşan karbon birikintileri, ısı transferini önleyerek kapladıkları
yüzeylerin aşırı ısınmasına sebep olurlar. Örneğin supap sapları veya pistonlar
aşırı sıcaklıktan dolayı eriyebilir. Silindir bloğunun eğilmesine sebep
olabilir.
SUPAP SIKIŞMASI
Supapların
çalıştıkları supap kılavuzunda serbestçe hareket edememesine supap sıkışması
denir. Supap sıkışmasının nedenleri:
*Supap
yuvası, supap sapı ve supap kılavuzunda (gayd) karbon birikintisi oluşması.
*Supap
sapının eğilip yamulması, kaçıklık meydana gelmesi.
*Supap
kılavuzunun yetersiz yağlanması.
*Supap
yayının eğilmesi-kırılması.
*Supap yay
tablasının (yay tutucusunun) eğilmesi.
*Çok sıcak
veya çok soğuk çalışması.
SUPAP YANMASI (SUPAP
ERİMESİ)
Supaplar
direkt olarak yanma odasına çalıştıklarından dolayı çok fazla sıcaklığa maruz
kalırlar ve bu sıcaklığa dayanmaları gerekir.
Özellikler egzoz supapları, emme supaplarına göre daha fazla ısınırlar,
çünkü emme supapları emilen havanın etkisiyle daha iyi soğuyabilmektedir.
Supaplardaki ısı, supap yuvası ve supap kılavuzlarından silindir kapağına
iletilir, buradan da soğutma suyuna geçer.
Supap erimesi
meydana geldiğinde: Motor gücü azalır, hızlanma ve çekiş düşer, motor tekler,
rölanti devri dalgalanır, motor arıza lambası yanar.
Supap Yanmasının (Supap Erimesinin)
Sebepleri
* Supap
sapının yetersiz yağlanması
*Supapların
açık kalması (askıda kalması) ve üzerlerindeki ısıyı silindir kapağına
iletememeleri. Supap boşluk ayarı olması gerekenden daha azsa, supap daha uzun
süre açık kalır. Supap yayının çok yumuşak olması, supapların kapanmamasına
(askıda kalmasına) sebep olur. Supap başı (supap tablası) ve supap oturma
yüzeyindeki şekil bozukluğu, çukurlaşma, karbon birikintisi, supapların tam
olarak yerine oturmamasına, ve üzerlerindeki ısıyı atamamalarına sebep olur.
*Motorun
yeterince soğutulmaması.
*Motorun
fakir karışımla çalışması (fakir karışımla çalışma, sıcaklığı arttırır.)
*Erken
ateşleme, vuruntulu çalışma
*Lpg’li yakıt
sistemi. Lpg yakıtının yanma sıcaklığı benzine göre fazla olduğundan,
supapların erimesi veya supap ayarının daha çabuk bozulması gibi sonuçlar
meydana gelir. (özellikle magnezyum alaşımlı supapların erimesi çelik supaplara
göre daha çabuk ve kolay gerçekleşir.
SUPAP KIRILMASI
Supap
saplarının, çalışma koşullarından kaynaklanan çeşitli fiziksel etkiler
sebebiyle kırılması olayıdır.
Supap Kırılmasının Sebepleri:
*Supapların
aşırı sıcaklığa maruz kalması, aşırı sıcaklık malzeme yorulmasını arttırır.
*Supapların
aşırı baskıya maruz kalması.
*Supap
sapında oluşan korozyon.
*Supap
kılavuz boşluğunun fazla olması, bu durumda supap darbeli şekilde çalışır.
Supap oturma yüzeyine tam oturamaz ve bu asimetrik darbeli etki supap sapını
kırabilir.
*Supap
kılavuz ekseniyle, supap yuva ekseninin aynı olmaması, kaçıklık olması.
*Motorun
aşırı yüksek devirde çalıştırılması.
*Supap
yayının veya yay tutucusunun eğilmesi. Bu, supabın yerine tam oturamamasına
sebep olur.
*Motorun
vuruntulu çalışması.
SUPAP AŞINMASI
Supaplarda en
fazla aşınma, supap oturma yüzeyinde ve supap sapında meydana gelir. Aşırı
ısınma, yetersiz yağlanma, supap yayı arızası, supap boşluğu ayarsızlığı, erken
ateşleme ve vuruntulu çalışma, gibi sebepler supaplarda aşınmaya sebep olur.
Supap
aşınması meydana geldiğinde: Motor gücü azalır, hızlanma ve çekiş düşer, motor
tekler, rölanti devri dalgalanır, motor arıza lambası yanar, motor sarsıntılı
düzensiz ve gürültülü çalışır, egzoz çıkışından anormal ritimde ses gelir.
Supap sapı
aşındığında, motor yağı conta tarafından tutulamaz ve supap kılavuzundan
silindir içerisine yağ kaçağı meydana gelir; motor yağ yakar, yağ eksiltir,
egzozdan mavi duman atar.
Supap oturma
yüzeyi aşındığında, yanma odasının sızdırmazlığı bozulur, sıkıştırma ve iş
zamanında silindirde kompresyon kaçağı oluşur; motor gücü azalır, motor
sarsıntılı çalışır (özellikle soğuk ilk çalıştırmalarda).
Supap yayları
arızalandığında, sertliğini kaybettiğinde, artık supapları tam olarak sıkıca
kapatamazlar. Bu durumda motorda kompresyon kaçağı oluşur, motor gücü düşer.
Emme
supapları aşındığında ve kompresyon kaçırdığında, ateşleme zamanında yanma emme
manifolduna geçer ve geri ateşleme meydana gelir. Egzoz supapları aşındığında
ve kompresyon kaçırdığında, ateşleme zamanında yanma egzoz manifolduna geçer ve
egzoz hattında patlamalı bir sese sebep olur, egzoz çıkış ucunda düzensiz bir
ses duyulur.