Kavramada Kaçırma Nasıl Anlaşılır? (Debriyaj Kaçırma Belirtileri)
Sanayide;
kavrama, baskı balata, debriyaj aynı
anlamda kullanılmaktadır.
*Özellikle
yokuşlarda araç dururken kaldırmaya çalışıldığında araç kalkışta zorlanıyorsa,
yani motor dönüyor fakat araç ilerlemiyorsa, kavrama kaçırıyordur. Yokuşta
aracı kaldırırken kavrama kaçırdığında,
hafif bir titreşim, motor devri düşmüyorken aracın hareket etmemesi,
aracın geri kaçması, balatanın kaçırması sebebiyle (balatanın sıyırması) balata
yanık kokusu gelmesi gibi durumlar, kavramanın kaçırdığını gösterir.
*Kavramanın
kaçırdığını anlamak için sürücüler tarafından basit bir test de yapılabilir
(baskı-balata testi). Araç duruyorken el freni çekilir, araç yüksek bir vitese
takılır (3-4-5), bu durumda bir miktar motor devri arttırılarak, ayak
debriyajdan yavaşça çekilir, araç kaldırılmaya çalışılır. Eğer debriyaj
çekilirken motor devri düşüyor ve araç stop etme eğilimine giriyor ve stop
ediyorsa, kavrama (baskı-balata) sağlamdır. Eğer ayak debriyajdan çekilirken
motor devri pek düşmüyor, araç stop etme eğilimi göstermiyorsa, baskı balata
kaçırıyor demektir.
*Araç viteste
(2-3. Viteste) yokuş yukarı çıkarken aniden gaz verildiğinde, motor devri
yükseliyor (araç bağırıyor) fakat hız artmıyorsa, kavrama kaçırıyordur.
*Debriyaj
pedalı çok yukarıda kavramaya başladığında, kavramanın kaçırma eğilimi artmış
demektir.
Baskı Balata (Kavrama) Kaçırmasının Sebepleri Nelerdir?
*Kavramanın (debriyajın)
kaçırmasının en büyük sebebi, debriyaj
balatasının çok aşınmış veya bitmiş olmasıdır. Balata değiştirilerek sorun
çözülmektedir, bu değişimde genellikle balatayla birlikte, balatayı volana
bastıran baskı (baskı diski) de set olarak değiştirilmektedir.
*Debriyaj
balatası yağlanmıştır, bu durumda balata değiştirilmelidir. Yağlanmanın sebebi
araştırılmalıdır; şanzımandan ve volan tarafından (krank keçesinden) yağ
geliyor olabilir.
*Debriyaj
pedalı boşluk ayarı yanlış yapılmıştır ve bozulmuştur, bu durumda sürücü
debriyaj pedalına basmamasına rağmen, sanki basıyormuş gibi; debriyaj bilyası,
baskı plakasındaki ayırma parmaklarına baskı yapar, bu durumda balatayı volana
iten kuvvet azalmış olur ve kavrama kısmen ayrılmış olur. Yani balata volanla
birlikte dönmesi gerekirken, düşük baskı sebebiyle volanın üzerinde
kayarak-sürtünerek çalışır, bu debriyajın kaçırması demektir. Bu durumda balata
aşırı ısınır, aşınır hatta yanar. Değiştirilmesi gerekir.
*Baskı
plakası, baskı yayları aşınmış olabilir, baskı parmakları eğilmiş-kırılmış
olabilir. Bu durumda baskı-balata set olarak değiştirilmelidir.
(Not: Baskı
balata değişiminde mutlaka volan yüzeyi kontrol edilmelidir, çizikler,
eğiklikler (bombe) varsa taşlamaya gönderilmelidir. Çatlak-kırık vb olması
durumunda volan da değiştirilmelidir. Bozuk yüzeyli volan, en kısa sürede
tekrar debriyaj arızasına sebep olur)
*Debriyaj
pedalı serbestçe çalışmıyordur, pedalın mekanik bağlantısında tutukluk vardır,
geri getirme yayları çıkmış-kopmuş-eskimiş olabilir. Pedalın serbestçe
çalışmasını sağlayan ve bağlantı elemanların kullanılan plastik-kauçuk burçlar
da kontrol edilmeli, kırık-bozuksa değiştirilmeli, kurumuş-yağsız kalmışsa,
gres veya SAE 10 numara yağ ile yağlanmalıdır. Pedalın tutukluk yapıp serbest
çalışmaması durumunda pedal tam olarak serbest (yukarı) pozisyona gelemez ve
yine kısmi debriyaj halinde kaçırma meydana gelecek, balata aşınacaktır. Debriyaj
telli veya hidrolik kontrollü debriyaj olması fark etmez.
*Motor
bağlantı kulaklarında kopma-gevşeme olması durumunda da kavrama kaçırabilir.
Motor kulakları (takozları), motoru aracın gövdesine bağlayan kauçuk ve
cıvatalı parçalardır. Bu parçaların bozulması motorun pozisyonunu değiştirir,
motor(volan) ve kavrama tam olarak merkezlenmiş halde yani bir eksen üzerinde
çalışır. Bozuk-kopan motor kulakları
sebebiyle, motorun konumu kayarsa debriyaj kaçırır. (Bakınız: Vites Kutusu-şanzıman Arızaları)
Debriyaj Balatasının Aşındığı Nasıl Anlaşılır?
Yukarıda detaylı olarak anlatıldığı gibi, balata
aşındığında (incelik çok az kaldığında) debriyaj kaçıracaktır. Aynı zamanda
debriyaj kaçırdığında da balata daha çabuk aşınacaktır.
Debriyaj Balatasının Çabuk Aşınmasının Sebepleri Nelerdir?
*Sürücünün
ayağını sürekli debriyaj pedalının üzerinde bekletmesi, kavramanın kaçırmasına
ve bunun sonucu balatanın çabuk aşınmasına sebep olacaktır.
*Aracın
sürekli dur – kalklı kullanılması, sürekli şehir içinde kullanılması.
*Aracın
sürekli agresif-sportif kullanılması, sık sık hızlanma ve fren yapılması.
*Çok sık ve
sert biçimde vites değiştirilmesi.
*Aracın
patinaj yaptırılarak kaldırılması, yokuşlarda aracı kaldırırken uzun süreli debriyaj
yapılması, aracı hafif yokuşta debriyajda (yarım kavrama pozisyonunda)
bekletmek.
*Volan
yüzeyinin pürüzlü, çatlaklı veya çapaklı olması. Balata sürtünürken aşınmayı
arttıracaktır.
*Balatalı
diskin (kavrama diskinin) çarpık olması, baskı plakasının çarpık olması.
*Baskı
plakasındaki baskı yaylarının zayıflamış olması. Bu durumda balatayı volana
yeterince kuvveti bastıramayacak ve balata kaçıracak-sıyıracaktır, bunun
sonucunda balata çabuk aşınır.
*Pedal
bağlantılarının sağlam ve düzgün olmaması, pedal boşluk ayarının bozuk olması.
Debriyajdan Ses Geliyor – Kapma Yapıyor (Baskı Balatadan Ses Gelmesi ve Aniden Kavraması)
*Debriyaj pedalı çubuk bağlantılarında tutukluk olup
olması, debriyajın aniden kavrama yapmasına sebep olabilir. Bağlantı çubukları,
burçlar, teller, yaylar kontrol edilmeli.
* Motor kulaklarında boşluk veya kırık olması (motor ve
şanzımanın hizasının-ekseninin bozulması). Şanzıman ve motor bağlantısında,
kavramanın tam olarak merkezlenerek takılması (merkezleme malafası veya klavuz
mil ile) ve şanzımanın bağlantısının düzgün yapılması şarttır. Aksi halde ses
ve kapma yapabilir.
* Debriyaj balatasının greslenmiş olması, balata
yüzeyinin camlaşmış olması, kavrama diskinin (balataların üzerine perçinliği
olduğu) yastık diskinin eğilmiş olması, balataların yastık disk üzerinde
gevşemiş-boşluk yapması (perçinlerin kopması); debriyajın aniden kavrama –
kapma yapmasına veya ses yapmasına sebep olabilir. Değiştirilmesi gerekir.
*Kavrama diskinin (balatalı diskin) göbeği frezelidir ve
yine frezeli olan şanzıman giriş mili (priz direk mili) üzerinde, debriyaj
pedalına basılıp-bırakılınca, ileri-geri hareket eder, böylece volana
bastırılır (kavraşma) veya ayrılır (debriyaj). Yani balatalı disk (kavrama
diski), vites kutusu giriş mili üzerindeki frezeli kısımda serbestçe ileri-geri
hareket edebilmelidir. Eğer bu kısım yağsız kalmışsa veya bir sıkışma olmuşsa,
hareket kısıtlanır veya tutukluk yapar, bu da debriyajın tutukluk yapmasına,
kalkışlarda aracın aniden ileri atlama yapmasına sebep olur.
(Hidrolik Kumandalı Debriyaj-Kavrama Sistemi (Debriyaj Teli Yok))
Debriyaj Ayırmıyor – Araç Vitese Zor Geçiyor – Vitese Geçerken Ses Yapıyor
Bir aracın debriyajının tam ayırıp ayırmadığını anlamak
için, aracın vitesini boşa alın ve rölanti devrini devir saatinden okuyun, daha
sonra debriyaja basarak aracı 1. Vitese alın, ve bu haldeyken rölanti devrinin
düşüp düşmediğine – dalgalanma yapıp yapmadığına bakın. Eğer araç viteste ve
debriyaja basılıyken devir düşüyorsa, debriyaj-kavrama tam ayırmıyor demektir.
Bir araçta vites geçişlerinde (tüm viteslerde) zorluk
yaşanıyor ve ses geliyorsa, bunun sebepleri;
-şanzıman yağı bitmiş-bozulmuştur.
-debriyaj tam ayırmıyordur.
-debriyaj bilyası bozuktur.
Eğer sadece belirli viteslere zor geçiyorsa (1-2 veya 3-4
gibi), diğer viteslere rahat geçiyorsa, bu durumda aracın debriyajında bir
sorun yoktur, ilgili vitesin senkromeçlerinde arıza vardır, senkromeçin
değişmesi gerekir.
Debriyajın ayırmama
sebepleri nelerdir?
*Debriyaj pedal boşluk ayarı bozuktur, boşluk çok
fazladır,
*Hidrolik kontrollü debriyaj varsa (debriyaj teli yok),
debriyaj hidrolik sistemi hava yapmıştır, havasının alınması gerekir. Hidrolik
borularda yağ kaçağı olabilir. Hidrolik yağ deposunda yağ bitmiş olabilir.
(bazı araçlarda fren hidrolik deposu ve debriyaj hidrolik deposu ortak tek bir
kutudur)
*Hidrolik debriyajlı (debriyaj teli yok) araçlarda, bir
merkez silindir (pedalın yakınında) ve bir de ayrıma çatalını hareket ettiren
ayrıma silindiri (aşağıda şanzıman-motor bağlantısında) vardır, bu
silindirlerden biri arızalı olabilir. Bazı araçlardaysa, ayırma silindiri
yerine, hidrolik debriyaj bilyası kullanılır, bunlarda ayrıma çatalı yoktur, debriyaja
basınca hidrolik silindirli debriyaj bilyası direkt baskı parmaklarını içeri
bastırır ve kavramayı ayırır, bu parça da arızalanmış olabilir.
*Baskı plakasındaki ayrıma parmakları (diyafram yaylar)
bozulmuş-kırılmış olabilir.
*Baskı plakası eğilmiş olabilir veya kavrama diski
(balata) gevşemiş olabilir.
*Yine kavrama diskinin frezeli göbeği, priz direk milinin
frezeli kısmı üzerinde tutukluk yapıyor (rahat kayamıyor) olabilir, bunun
sebebi yağsız kalması veya frezeli yüzeylerin bozulmuş-eğilmiş-kırılmış olması
olabilir. Yağsız kalmışsa yağlanır. Frezeli mil veya göbek, hangisinin
frezeleri bozulmuşsa değiştirilmesi gerekir.
*Motor bağlantı kulağının kopması-çıkması.
Debriyajdan (Kavramadan) Ses Geliyor – (Debriyaj Bilyası Arızası)
Debriyaj sisteminden ses gelmesi durumunda ilk önce
bakılması gereken nokta, sesin tam olarak hangi pozisyonda geldiğidir. Vites
boştayken mi? Vitesteyken ve debriyaja basılıyken mi? Vitesteyken debriyaja basılmamışken
mi? Tam olarak debriyaja basarken veya bırakırken mi ses geliyor? Bu sorulara
göre cevaplar değişecektir.
Kavramadan gelen seslerin sebepleri şöyledir:
*Yolda giderken ses geliyor ve vites değiştirmek için
debriyaj pedalına basınca ses kesiliyorsa; bu ses şanzımandan geliyordur,
kavrama-debriyaj sisteminde bir sorun yoktur.
*Araç çalışmıyorken, debriyaj pedalına basıp bırakırken
ses geliyorsa, bu ses pedalın mekanik bağlantılarından geliyordur,
baskı-balatadan değil. Pedal bağlantılarındaki eğilmeleri, burçlardaki yağsız
kalmaları, burçların sağlamlığını kontrol edin, gereken yerleri yağlayın.
*Araç çalışırken – yolda giderken, debriyaja basıldığında
ses geliyorsa (ötme sesi gibi), debriyaj bilyası (debriyaj rulmanı)
bozulmuştur. Debriyaj bilyası söküldüğünde, elle çevrildiğinde pürüzsüz ve
sessizce dönebilmeli, böyle olmuyorsa yağlanmalı, yine de düzelmezse
değiştirilmesi gerekir.
*Araç viteste, debriyaja basılı değil, yolda giderken
baskı balatadan ses geliyorsa; kavrama diski frezeli göbeği veya frezeli priz
direk milinin frezeli kısımları aşınmış olabilir. Aşınan parça değiştirilir.
*Kavrama diski (balatalı disk) üzerinde bulunan damper
yayları kırılmış olabilir, kavrama diski değiştirilmelidir.
*Motor – şanzıman eksen kaçıklığı olması, motor kulaklarının
kopması gevşemesi.
*Araç viteste, durur pozisyonda ve debriyaj pedalına
basılıyken bir ötme sesi geliyorsa bu ses; priz direk milinin ucunun, volanın
göbeğindeki yatağından geliyor olabilir. Volanın merkezindeki bu yatak yağsız
kalmışsa yağlanır, burç bozulmuşsa burç değiştirilir.
Debriyaj Bilyası Neden Bozulur?
Debriyaj bilyasının en yaygın arıza sebebi, yağsız kalması ve aşınması veya ayağın debriyaj pedalının üstünde bekletilmesi sebebiyle ayırma yaylarına sürtmesi ve aşınmasıdır. Debriyaj bilyası arızalanırsa, pedala basınca ötme sesi yapar.
Debriyaj Pedalı Sertleşiyor (Debriyaj Pedalı Çok Sert)
Debriyaj pedalı sertleşip, basmak için normalden daha
fazla kuvvet gerekiyorsa, sistemde bir sorun var demektir.
*Debriyaj pedalı bir yere takılıyor, sürtüyor olabilir,
*Debriyaj pedalı geri getirme yayları ayarsız-bozuk,
plastik-kauçuk burçları bozulmuş, yağsız kalmış olabilir.
*Debriyaj pedalı teli paslanmış-sıkışmış-tutukluk yapıyor
olabilir. Debriyaj teli değiştirilmelidir.
Hidrolik kontrollü debriyaj sistemlerinde, debriyaj teli
yoktur. Hidrolik hortum ve silindirler vardır ve bu pedalın çalışması çok
yumuşaktır. Hidrolik kumandalı debriyajda pedal sertleşmesi oluyorsa, hidrolik
silindirlerde (ana silindir veya itici silindir) bulunan pistonlar sıkışmış olabilir.
Debriyaj Pedalı Titriyor (Debriyaj Pedalı Neden Titrer)
Debriyaj pedalına hafifçe basıldığında çok az bir
titreşim hissedilmesi normaldir. Fakat titreşim fazlaysa bir arıza olduğu
anlamına gelir. Arıza durumunda debriyajda titreme olayı klasik debriyaj telli araçlarda
hissedilir, hidrolik kumandalı debriyaj olan araçlarda pedal titremesi olamaz,
çünkü baskı-balatayla pedal arasında mekanik bir bağlantı yoktur, hidrolik
basınçla kumanda edilir.
Debriyaj pedalı titreşiminin sebepleri şunlardır:
*Motor ve şanzıman aynı eksende değildir; motor kulakları
kırılmış gevşemiş olabilir, şanzıman motor bağlantı civataları gevşemiş
olabilir, baskı balata toplanırken merkezleme yapılmadan toplanmış olabilir.
Eksen kaçıklığı giderilmelidir.
*Volanın yerine düzgün takıldığı, eğik-bükük-çizik
olmadığı kontrol edilmeli. Volan yalpa yapmadan dönüyor olmalıdır. Aksi halde
pedalda titreşim olur.
*Kavrama diski (balatalı disk) ve/veya baskı plakası
çarpık olabilir.
*Baskı plakasındaki ayırma parmaklarının ayarsız olması,
eğik olması, kırık veya çatlak olması gibi durumlar titreşimlere sebep olur.
(Bkz: Debriyaj-Kavrama Sistemi) (Bkz: Vites Kutusu-şanzıman Arızaları) (Bkz: Tüm Oto Arızaları)